Home Technologie R&D De schakelaar op je genen kan ziektes uitschakelen

De schakelaar op je genen kan ziektes uitschakelen

Je haarkleur, je intelligentie, je aanleg om Alzheimer te ontwikkelen: lange tijd gingen we ervan uit dat er helemaal niets aan te doen valt. Je genen krijg je mee van je ouders en that’s it. Inzichten uit de epigenetica brengen daar verandering in.

Sproeten, blonde krullen en allebei 1.79 m. Voor een buitenstaander zijn de broers Bas en Cas niet uit elkaar te houden. Logisch, want als eeneiige tweeling hebben ze precies hetzelfde DNA. Toch is er in de loop van de jaren één belangrijk verschil opgedoken: Cas ontwikkelde op zijn dertigste diabetes type 2, bij zijn broer Bas is er tien jaar na de diagnose nog altijd geen vuiltje aan de lucht, ook al beschikt hij over hetzelfde genetisch materiaal. Bizar?

Niet per se. De tweelingbroers mogen dan wel genetisch identiek zijn, epigenetisch zijn ze dat niet. Om de epigenetische verschillen te zien, moet je naar de moleculaire opbouw van de genen kijken. Frank Speleman, hoofd van het labo kinderkankeronderzoek aan het UZ Gent legt uit: “Onze DNA-streng zit opgewonden rond eiwitbolletjes, die aan hun uiteinde gemarkeerd zijn met molecuulgroepen. Het zijn die markeringen die mee bepalen of een gen in- of uitgeschakeld is.” Of, vertaald naar onze identieke tweeling: allebei beschikken ze over het gen dat aan diabetes type 2 gelinkt is, maar bij de een wordt het anders gelezen dan bij de ander.

Of Bas zijn hele leven gespaard zal blijven, is geen zekerheid. Omgevingsfactoren en allerlei gebeurtenissen in het leven, zoals ziekte, kunnen voor scheikundige veranderingen zorgen, waardoor een gen ineens in- of uitgeschakeld wordt. Een van de eerste experimenten in die richting kwam van Randy Jirtle en Robert Waterland. Zij slaagden erin om het effect van het zogenaamde agouti-gen bij muizen om te keren. Dat gen zorgt ervoor dat muizen een gele vacht hebben en zwaarlijvig zijn, wat hen gevoelig maakt voor onder meer kanker en suikerziekte. Door de moedermuizen voer met veel methyldonoren – waaronder foliumzuur en vitamine B12 – te geven, konden de onderzoekers het gen onderdrukken. Resultaat: het merendeel van de nakomelingen waren slank en hadden een gewone bruine vacht. Genetisch was er dus niets aan de muizen veranderd, epigenetisch wel.

Onderzoekers vermoeden dat de oorzaak van veel kankers in de combinatie van genetische én epigenetische factoren ligt.

Tot dezelfde conclusie kwamen Wim Vanden Berghe van het labo voor epigenetische signalisatie van UAntwerpen en Greet Schoeters van VITO, toen ze onderzoek deden bij Deense werkneemsters die vroeg in hun zwangerschap sporadisch aan pesticides blootgesteld waren. Een deel van de baby’s bleek vatbaarder voor zwaarlijvigheid. “Dat pesticiden een hormoonverstorende werking hebben, wisten we al”, vertelt Vanden Berghe. “Onze studie heeft laten zien dat het gebruik ervan ook bij nakomelingen epigenetische sporen nalaat. Blootgestelde kinderen hebben bijvoorbeeld een minder gunstig vet- of hormoonmetabolisme.”

Kankeronderzoekers vermoeden intussen dat de oorzaak van veel kankers in de combinatie van genetische én epigenetische factoren ligt, wat de weg naar nieuwe behandelingen opent. Zo is het team van Speleman betrokken bij de ontwikkeling van een nieuwe veelbelovende therapie van neuroblastoom, een agressieve tumor bij kinderen die ontstaat uit een bepaald type zenuwweefsel en vaak een fatale afloop kent. Aan de Universiteit van Antwerpen onderzoeken ze dan weer in hoeverre het mogelijk is om via stoffen uit medicinale plantenextracten epigenetische informatie te herprogrammeren en zo tumorcellen van kwaad- naar goedaardig te laten evolueren, of van therapieresistent naar therapiegevoelig.

Dat de epigenetica de geneeskunde nog meer in de richting van gepersonaliseerde behandelingen zal sturen, staat voor beide onderzoekers vast. Tal van studies hebben immers aangetoond dat iedereen epigenetisch anders op een interventie reageert. Vanden Berghe: “We weten bijvoorbeeld dat epigenetische kwetsbaarheid en omkeerbaarheid groter is tijdens de zwangerschap, bij baby’s en kinderen. Ook bij wie dertig jaar gerookt heeft, is het moeilijker om met een tijdelijke interventie de epigenetische klok volledig terug te draaien.” Een grote stap voorwaarts zal de geneeskunde volgens Vanden Berghe zetten wanneer iedereen een genetisch én epigenetisch paspoort krijgt. “Op dat moment zullen artsen individueel advies kunnen geven over de meest geschikte levensstijl en/of voeding, om zo lang mogelijk gezond te blijven.”

MEER

Het opvoeden van je huis doe je zo

Multifunctioneel huisDat je kinderen naar analogie met het cliché ‘zo snel groot worden’, lijkt de plek waar je met hen samenhokt vaak even snel te klein te worden. Bij iedere centimeter dat je uk in de hoogte groeit, lijkt je woonst wel een paar vierkante meter te krimpen. Gelukkig zijn er manieren om, naast je kroost, ook je huis de nodige ‘opvoeding’ te geven. 

Zonnige groe(n)tjes uit het zuiden!

vervoer groenten en fruit Onze supermarkten bieden dagelijks een kleurrijk assortiment van groenten en fruit aan, maar weet jij hoeveel kilometers onze druiven en komkommers afleggen om in de winkelrekken te belanden? Sommig gezonde tussendoortjes zijn namelijk niet altijd gezond voor het milieu. De teelt van die gewassen speelt overigens ook een belangrijke rol.

Nooit alleen met de stem van Julie Van den...

blokadvies MNMJulie Van den Steen – ‘die van Peter Van de Veire ’s morgens’ – mag dan al vier jaar ‘sidekicken’ op MNM, haar studiejaren liggen allesbehalve in een ver verleden. Net 26 geworden heeft ze altijd al geweten wat ze wou en in de nabije toekomst (lees: na het lezen van dit stuk) is ze ook jouw blokadviseur.

Je leven lang mooi

Franciska DeviaeneEr goed uitzien is belangrijk, ook als je een jaartje ouder wordt, je huid wat minder stevig wordt en de eerste rimpels verschijnen. Veel vrouwen, en stilaan ook steeds meer mannen, willen dit verouderingsproces maar al te graag een halt toeroepen.

Een warm hart voor de oceaan

Het is zover: de zomer komt om de hoek kijken. Al gauw staat ons hele land aan te schuiven om een plekje aan de kust te bemachtigen. Voor een duik, of één teentje in de zee. Minder fijn is het als er een stuk plastic aan je teen hangt. Deze zaterdag 8 juni is het Wereld Oceaandag met als doel mensen bewust te maken hoe het met onze zee gesteld is. Daarover kan niemand beter vertellen dan Jan Seys, marien bioloog en woordvoerder van het Vlaams Instituut voor de Zee (Vliz).

Het mini-debat over de tech-stad

Smart CityJe hoort het vaak als het over smart cities gaat: ze worden bijna altijd in één adem genoemd met het gegeven technologie. Maar in hoeverre is dat correct, en maakt dat een stad effectief leefbaarder? Wat is bovendien onze rol nog middenin die smart innovations?